ફ્લોરીકલ્ચર એ એક વિકસતો ઉદ્યોગ છે. ભારતમાં ફ્લોરીકલ્ચર ઉદ્યોગને નફાકારક ઉદ્યોગ તરીકે જોવામાં આવે છે. ફ્લોરીકલ્ચરની વિવિધ બનાવટો નિકાસના હેતુ માટે વધુ યોગ્ય ગણાય છે. કૃષિમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે ફૂલોનો વેપાર એક મહત્વનો વેપાર ગણાય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં આર્થિક રીતે કટફલાવર્સના પાકો જેવા કે ગુલાબ, ક્રિસેન્થીમમ, કાર્નેશન, જીપ્સોફીલા, જર્બેરા, ગ્લેડિયોલસ, એન્થુરિયમ, તુલિપ, ઓર્કિડઝ અને લીલી મહત્વના છે. સામાન્ય રીતે ક્રિસેન્થીમમ, ગુલાબ, ગેલાર્ડિયા, લીલી, હજારી (મેરીગોલ્ડ), ચાયના એસ્ટેર, રજનીગંધા (ટ્યુબરોઝ) વગેરેની ખેતી ખુલ્લા ખેતરોમાં થાય છે. આવા કટફલાવર્સની ગ્રીનહાઉસમાં ખેતી કરી તેની ગુણવત્તામાં સુધારો કરી શકાય છે. ભારતમાં મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ, હરિયાણા, તમિલનાડુ, રાજસ્થાન અને પશ્ચિમ બંગાળ વગેરે રાજ્યો ફ્લોરીકલ્ચર માટેના મુખ્ય કેન્દ્રો ગણાય છે. વર્ષ 2016-17માં અંદાજે 3,06,000 હેક્ટર વિસ્તારમાં ફ્લોરીકલ્ચરની ખેતી થયેલ જેમાંથી અંદાજે 16,99,000 મે.ટન ઘૂટાં ફૂલો અને 6,93,000 મે.ટન કટફ્લાવર્સનું ઉત્પાદન મળેલ. ફ્લોરીકલ્ચરના મુખ્ય નિકાસ કર્તા દેશોમાં જર્મની, નેધરલૅન્ડ, યુનાઈટેડ સ્ટેટસ (યુ એસ), યુનાઈટેડ આરબ અમિરાત (યુએઈ) અને યુનાઈટેડ કિંગડમ (યુકે) નો સમાવેશ થાય છે.

        ફૂલો એ જલ્દીથી બગડી જાય તેવી વપરાશી ચીજવસ્તુ છે કારણ કે તેની આવરદા ટુંકી હોય છે. જો કેટલીક પરિસ્થિતિઓ ધ્વારા ફૂલોનું ઉત્પાદન વધારવામાં આવે તો તેની માંગ અને ભાવમાં ઘટાડો થવાની સંભાવના રહે છે. તે જોતાં ફૂલોમાં મૂલ્ય વર્ધન અપનાવી ખેડૂતોની આવકમાં વધારો કરી શકાય તેમ છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે ઘરગથ્થુ અને નિકાસ માટેના બજારમાં ફૂલોમાં મૂલ્યવર્ધન ધ્વારા તેની ગુણવત્તામાં વધારો કરી વધુ લાભ મેળવી શકાય છે. તાજેતરમાં પરફ્યુમ્સ, આવશ્યક તેલ, એશેન્સ અને ફૂલોની આડપેદાશો વગેરેનો વપરાશ વધ્યો છે. આ જોતાં ફૂલપાકોમાં પ્રોસેસિંગ, પેકેજિંગ, પૂરવઠા હરોળની વ્યવસ્થા અને મૂલ્ય વર્ધન અપનાવી ખેડૂતોની આવકમાં વધારો તેમજ રોજગારી પેદા કરી શકાય તેમ છે.

ફ્લોરીકલ્ચરમાં મૂલ્ય વર્ધનનું મહત્વ :   

• ફ્લોરીકલ્ચર પ્રોડક્ટસની સુંદરતા જાળવવી
• ફૂલોના મૂલ્ય અને વપરાશકારો (ગ્રાહકો)ના આકર્ષણમાં વધારો કરવો
• સ્થાનિક સંસાધનોનો ઉપયોગ કરવો અને બજારમાં માંગ-પૂરવઠાને જાળવવો
• ખેડૂતોને ઊંચું વળતર આપવું
• ઘરેલું અને નિકાસ માટેના બજારમાં વધુ સ્વિકાર્ય અને ઉત્તમ પ્રકારની પ્રોડક્ટ આપવી

ફલોરીકલ્ચરમાં મૂલ્ય વર્ધન શા માટે ?

• બજારમાં કાચા માલના ભાવની અસ્થિરતા
• ગ્રાહકના વલણ (રૂચિ) માં ફેરફાર
• દલાલો કે આડતિયાની બાદબાકી થતાં આવકમાં વધારો
• વેસ્ટ આઈટમોનો કેટલીક ઉપયોગી બનાવટો બનાવવા માટે ઉપયોગ

ફ્લોરીકલ્ચર ક્ષેત્રે પડકારો :    

• ટેકનોલૉજીની પ્રાપ્યતા
• કુશળ માણસોની અછત
• પ્રમાણિત બજારની ખામી
• સારી જાતો અને વાવેતર સામગ્રીની ઉણપ
• નિકાસ બજાર અને નિકાસ માટે જરૂરી એજન્ટોની લભ્યતા
• મૂલ્ય વર્ધિત પ્રોડક્ટસની ટેકનોલૉજી
• પ્રમાણન અંગેનું જ્ઞાન
• બજારની પસંદગી મુજબ જાતોની પ્રાપ્યતા
• ફૂલપાકોના આયોજનમાં સમન્વય
• સંશોધન, ગુણવત્તા, પ્રમાણન અને નાણાં વગેરે ક્ષેત્રે વિવિધ સ્તરે વિવિધ એજન્સીઓનો અભિગમ 

મૂલ્ય વર્ધનની રીતો :

        ખેડૂતો બીજની પસંદગી અને પાકની કાળજી ધ્વારા ફૂલપાકોમાં મૂલ્ય વર્ધન કરી શકે છે. પ્રોસેસિંગ અથવા કાપણી સમયે પસંદગી, સંગ્રહ, પરિવહન, વેસ્ટમાંથી અન્ય વધારાની પ્રોડક્ટસ તૈયાર કરી મૂલ્ય વર્ધન કરી શકે છે.

ફ્લોરીકલ્ચરનાં મૂલ્ય વર્ધન ક્ષેત્રો :                           

• ફૂલોમાંથી નિષ્કર્ષઁણ ધ્વારા આવશ્યક તેલ
• છૂટાં ફૂલો અને કટફલાવર્સનું ઉત્પાદન
• લટકાવેલ અને કૂંડામાં રાખેલ છોડ (હેગિંગ અને પોટેડ પ્લાન્ટસ)
• પર્ણસમૂહ (ફોલિએજ) અને છોડના ભાગો  

મૂલ્ય વર્ધિત બનાવટો : 

ફૂલોના ઘરેણાં :

(1) ફૂલહાર (Garland) :  

(2) ફૂલોની બંગડી અને મુગટ (Floral bangles and crowns) :

(3). ફૂલોની વેણી (Veni) : 

(6) ફૂલોની રંગોળી (Rangoli) : 

 

(7) બટનહોલ્સ (Buttonholes) :  

        ખાસ કરીને એક ફૂલ અથવા ફૂલની કળીનો ઉપયોગ ખાસ ફૂલના આકર્ષણ તરીકે બટનની જગ્યાએ કોટમાં લગાવવામાં આવે છે.

(8) ફૂલોની રીંગ (Floral wreath) :

        વિવિધ ફૂલો, પાંદડાં, ફળો, કળીઓ અને તેને સંબંધિત ચીજવસ્તુઓને સાંકળીને ફૂલોની રીંગએટલે કે માળા બનાવવામાં આવે છે.

(9) ફૂલોનો ગુલદસ્તો કે કલગી (Flower bouquet) :  

 

(10) પરફયુમ અને તેલ નિષ્કર્ષણ ઉદ્યોગ (Perfumery and oil extraction industry) :

                ગુલાબ, લવન્ડર, ચંપો, મોગરો, રજનીગંધા, હજારી વગેરે ફૂલોમાંથી ઉદ્યોગો ધ્વારા પરફ્યુમ અને તેલ મેળવવામાં આવે છે. મોગરો અને રજનીગંધાના તાજાં ફૂલોની નિકાસ સિંગાપુર, મલેશિયા, શ્રીલંકા અને અખાતના દેશોમાં કરવામાં આવે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં એક કિ.ગ્રા જાસ્મીન કોન્ક્રીટ અને ઓઈલનો ભાવ અનુક્રમે ` 30,000 અને ` 60,000 જેટલો છે. ભારતમાંથી ફૂલોની નિકાસ કરવાને બદલે જો તેમાંથી આવશ્યક તેલ નિષ્કર્ષિત કરી નિકાસ કરવામાં આવે તો વધુ આવક મેળવી શકાય તેમ છે.  

(11) સૂકા ફૂલોનો ઉદ્યોગ (Dry flower industry) :

 

(12) રંગદ્રવ્ય નિષ્કર્ષણ (Pigment extraction) :

        કેટલાક સુંદર ફૂલોને તેના કુદરતી રંગના રંગદ્રવ્યો નિષ્કર્ષણ ધ્વારા મેળવવા રંજકદ્રવ્યનો ઉપયોગ ખોરાક, મરઘાં આહાર, ટેક્ષટાઈલ, ઔષધ વગેરેની બનાવટો તૈયાર કરવામાં થાય છે. આવા ફૂલપાકોમાં કેલેન્ડયુલા, હિબિરક્સ, કાર્નેશન, બિક્ષા, કેસર (સેફ્રોન), હજારી (મેરીગોલ્ડ) અને કસુંબી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

ફૂલપાકોમાં મૂલ્ય વર્ધન :     

(1) ક્રિસેન્થીમમ (Chrysanthemum) :

(2) ગુલાબ (Rose) :

 

(1) કટફલાવર :  દુનિયામાં આખા વર્ષ માટે તેના ફ્લાવર તરીકેની માંગ રહે છે. તેના ફૂલોનો ઉપયોગ અનેક રીતે પ્રદર્શન તરીકે વિવિધ રીતે કરવામાં આવે છે.

(2) ગુલાબનું પરફ્યુમ/તેલ (Rose perfume/Rose oil) : ગુલાબની પાંદડીઓમાંથી નિષ્કર્ષણ વડે ગુલાબનું તેલ મેળવવામાં આવે છે. ગુલાબની પાંદડીઓ મધુર સુગંધ અને ઘણા મહત્વના ઔષધિય પદાર્થો ધરાવે છે. બલ્ગેરીયન રોઝના તેલનો ઉપયોગ સુગંધિત સાબુ અને સૌંદર્યપ્રસાધનો બનાવવામાં થાય છે. ગુલાબનું તેલ શિલાગેલ્લા ડીસેન્ટ્રી (Shilagella dysenteriae) અને માયકોબેકટેરીયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ (Mycobacterium tuberculosis) નામના જીવાણુઓ સામે પ્રતિજૈવિક ગુણ ધરાવે છે.

(3) ગુલાબજળ/રોઝવૉટર (Rose water) :   ગુલાબના તેલની જેમ ગુલાબજળ પણ એક મહત્વની વેપારી પ્રોડક્ટ છે જેનો ઉપયોગ ગુલાબના તેલની માફક પરફ્યુમ તરીકે ઔષધ અને મીઠાઈની બનાવટોમાં થાય છે. તે શરીરને ઠંડુ રાખવાનો ગુણ ધરાવે છે અને તે ઠંડક તરીકે આંખોમાં નાખવાના મલમ અને આંખનાં પાડવાનાં ટીપાં તરીકે વપરાય છે. પીવાના પાણીમાં ગુલાબજળ નાખી પીવાના કામમાં લેવાય છે. લગ્ન પ્રસંગ, મિજબાનીઓ અને અન્ય સામાજીક પ્રસંગોમાં પણ ગુલાબજળનો ઉપયોગ છંટકાવ માટે કરવામાં આવે છે. 

(4) ગુલકંદ (Gulkand) : ગુલાબની પાંદડીઓનો ઉપયોગ કરી ગુલકંદ બનાવવામાં આવે છે. ગુલાબની પાંદડીઓ અને ખાંડને સરખા પ્રમાણમાં મેળવીને સૂર્યપ્રકાશમાં રાખતાં ગુલકંદ તૈયાર થાય છે. તે ઔષધ તરીકે મહત્વનું હોઈ ટોનિક અને સારક તરીકે આહારમાં લેવાથી આરોગ્ય જાળવવામાં મદદ કરે છે.

(5) પંખુરી (Pankhuri) :  ગુલાબની સૂકવેલ પાંદડીઓ પંખુરી તરીકે જાણીતી છે જેનો ઉપયોગ મીઠાં ઠંડા પીણાંની બનાવટમાં થાય છે.

(6) ગુલ-રોગાન (Gul-roghan) :  ગુલાબની પાંદડીઓ અને ભીનાશવાળા તલને થાબડીને મેળવવામાં આવતા તેલને ગુલ-રોગાન કહે છે જે હેર ઑઈલ તરીકે વપરાય છે.

(7) વિટામિનોનો સ્ત્રોત – બીનું તેલ (Rose hip) :-  ગુલાબનના બીજનું તેલ એ વિટામિન સી (એસ્કોર્બિક એસિડ) નો ઘણો સારો સ્ત્રોત છે. 100 ગ્રામ રોઝ હિપ સીરપ અંદાજે 150 ગ્રામ વિટામિન સી ધરાવે છે. જ્યારે તાજો નારંગીનો રસ 50 ગ્રામ, ટામેટા 20 મિ.ગ્રા અને સફરજન 5 મિ.ગ્રા વિટામિન સી ધરાવે છે વિટામીન-સી ઉપરાંત કેટલીક ગુણવત્તાની જાતો જેવી કે આર. રોક્ષબર્ગી (R.roxburghii), આર, એસિક્યુલારિસ (R. rcicularis), આર. રૂગોસા (R. rugosa) અને આર. દેવુરિકા (R. devurica) એ વિટામિનો જેવા કે એ_1, બી_2, કે અને ઈ ધરાવે છે.

(3) હજારી (મેરીગોલ્ડ – Marigold) :  

 

(4) મોગરો (Jasminum spp.)  :  

        

તેલ નિષ્કર્ષણની રીત :  

પગથિયું – 1 : સોલવન્ટની માવજત

ફૂલોને 70⁰ સે. બોઈલિંગ પોઈન્ટ ધરાવતા ફૂડ ગ્રેડ હેકઝેનમાં ભીંજવવાં

↓ 

હેકઝેન અને ફૂલોને 2 લિ. પ્રતિ કિ.ગ્રા. પ્રમાણે 30 મિનિટ ઈન્કયુબેટ કરવા

↓ 

રોટરી ટાઈપ એક્ષટ્રેકટરમાં 20 મિનિટ માટે લઘુત્તમ દરે  ફેરવવા

↓ 

હેકઝોન એકસ્ટ્રેટ વિવિધ પરફ્યુમ પદાર્થો ધરાવે જે મીણ અને રંજકદ્રવ્ય રૂપે

દ્રાવણમાં રહેલા હોય

પગથિયું – 2 :- બાસ્પીભવન પ્રક્રિયા 

ઈવોપરેટરમાં હેકઝોનયુક્ત પરફ્યુમ સોલવન્ટ રાખવું

↓ 

75⁰ સે. ઉષ્ણતામાન રાખી બાસ્પીભવન થવા દેવું

↓ 

હેકઝોન સોલવન્ટની વરાળને પ્રવાહી રૂપે રીસાયકલિંગ માટે એકઠી કરવી

↓ 

પરફ્યુમ, મીણ અને રંજકદ્રવ્ય ધરાવતા પ્રવાહીનું વૅક્યુમ ડિસ્ટીલેશન ધ્વારા નિષ્કર્ષણ કરવું                    

↓          

ફ્લોરલ કોન્ક્રીટ મોલ્ટેન વેક્સ તરીકે ઠરશે

↓ 

ગ્લાસ કે એલ્યુમિનિયમ પાત્રમાં ઠંડુ પાડી સંગ્રહ કરવો

(5) રજનીગંધા/નિશિગંધા (ટ્યુબરોઝ – Tuberose)   : 

 

તેલનું નિષ્કર્ષણ :

        પેટ્રોલિયમ ઈથરના સૉલવન્ટ સાથે રજનીગંધાના ફૂલોમાંથી તેલ નિષ્કર્ષણ ધ્વારા મેળવાય છે. આ માટે વહેલી સવારે ફૂલો ખીલે તે પહેલાં તેને ઉતારવામાં આવે છે. તેના 150 કિ.ગ્રા. ફૂલોમાંથી 1 કિ.ગ્રા. પ્રવાહી મળે છે જે 11 થી 15 ટકા સ્ટીમ વૉલેટાઈલ ઑઈલ સાથે પેટ્રોલિયમ ઈથરમાં 0.08 થી 0.14 ટકા નક્કર પદાર્થ (કોન્ક્રીટ) ધરાવે છે. આ કોન્ક્રીટ સ્ટીમ વોલેટાઈલ ઓઈલના 3 થી 5 ટકા હોય છે. એક હેક્ટર વિસ્તારના વાવેતરમાંથી ત્રણ વર્ષમાં 30,000 કિ.ગ્રા છૂટાં ફૂલો મેળવાય છે જેમાંથી 27.5 કિ.ગ્રા કોન્ક્રીટ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. એક હેક્ટર રજનીગંધાના વાવેતરમાંથી 12 કિ.ગ્રા. જેટલું કોન્ક્રીટનું ઉત્પાદન મળે છે.   

---

સ્ત્રોત : ઈન્ડિયન ફાર્મર્સ ડાયજેસ્ટ, ઓક્ટોબર 2018

---

સંપાદક : ડૉ. એન. વી. સોની (નિવૃત્ત તંત્રી ‘કૃષિગોવિદ્યા’) E-mail: krushikiran2023@gmail.com

www.krushikiran.in